* تقاضاى آزادى علاء السلطان از زندان امروز مدير الملك 13 در مراسله‌اى به سيد ضياء به توقيف و زندانى شدن علاء السلطان نماينده خزانهء قزاقخانه به خاطر رسيدگى به محاسباتش اشاره كرده و خواستار آزادى فورى علاء السلطان از زندان شد . مدير الملك با بيان اينكه رسيدگى به حساب با حبس مأمور دولت منافات دارد وعده داد پس از سه روز از آزادى علاء السلطان محاسبات دوره تصدى وى و دفاعيات مشار اليه تهيه و ارائه خواهد شد . 14

--> ( 1 ) . روزنامه اومانيته ارگان حزب سوسياليست فرانسه بود . ( م ) . ( 2 ) . البته اين ادعاى روزنامه اومانيته است و هدف كودتا جلوگيرى از انعقاد اين عهدنامه نبود . ( م ) . ( 3 ) . اين نكته كه سيد ضيا عامل حكومت پاريس [ فرانسه ] بوده ، ادعاى روزنامه اومانيته است و در منابع ديگر به آن اشاره نشده است . ( م ) . ( 4 ) . روزنامه اومانيته ، 24 فوريه 1921 . ( 5 ) . منظور مسعود خان كيهان بوده است . ( م ) . ( 6 ) . اسناد وزارت خارجه فرانسه ، مجلد 17 ، سرى E ، ص 76 و 77 . ( 7 ) . دكتر محمد مصدق ملقب به مصدق السلطنه در ارديبهشت 1261 ش ، در تهران متولد شد . پدرش ميرزا هدايت اللّه وزير دفتر از رجال دوره ناصر الدين شاه بود . وى در سال 1314 ق ، مستوفى اول و رئيس استيفاى خراسان شد . پس از صدور فرمان مشروطيت و تنظيم نظامنامه مجلس و انتخابات در تمام شهرهاى ايران موجب گرديد مصدق خود را كانديداى طبقه اعيان اصفهان نمايد و پس از انتخابات ، نماينده طبقه اعيان و مالكين اصفهان در مجلس شوراى ملى گرديد . ولى به علت نرسيدن به سن قانونى اعتبارنامه او رد شد . در سال 1326 ق ، براى ادامه تحصيلات عازم اروپا شد ، در سال 1331 ق ، پس از اخذ درجه دكترا ، رساله تحصيلى خود را در زمينه وصيت در حقوق اسلام نوشت . مصدق در سال 1332 ق ، به ايران بازگشت و استاد مدرسهء علوم سياسى شد . در سال 1294 ش ، از طرف مجلس شوراى ملى ، براى مدت دو سال به عضويت كميسيون تطبيق حوالجات ، انتخاب گرديد . مصدق السلطنه سرانجام به معاونت وزارت ماليه و رياست كل حسابدارى آن وزارتخانه منصوب شد و پس از چندى ، فرمانفرما دائى او به عنوان رئيس الوزراء منصوب شد و در كابينه خود پست وزارت ماليه را به مصدق السلطنه پيشنهاد كرد ولى او از قبول آن سخت اعراض نمود . هنگامى كه قوام در دىماه 1300 ساقط گرديد و مشير الدوله رئيس الوزراء شد . مصدق السلطنه والى آذربايجان شد و در سال 1302 وزير امور خارجه گرديد . در دوره پنجم مجلس شوراى ملى از تهران به نمايندگى مجلس انتخاب شد . وى در دوره ششم نيز وكيل شد و پس از آن از سياست كناره‌گيرى كرد . بعد از تبعيد رضا شاه در انتخابات دوره چهاردهم و پانزدهم و شانزدهم وكيل مجلس شد و در ماجراى ملى شدن صنعت نفت نخست‌وزير ايران بود در اثر اختلافات پديد آمده بين نيروهاى مذهبى و ملى زمينه براى كودتاى انگليس و آمريكا و عمّال وابسته آنها در ايران فراهم شد و سرانجام در 28 مرداد 1332 در اثر كودتاى نظامى ، دولت وى ساقط شد و سرلشكر زاهدى در مقام نخست‌وزيرى قرار گرفت و محمد رضا پهلوى كه به خارج گريخته بود به ايران بازگشت و مصدق توقيف و به محاكمه كشيده شد و دادگاه نظامى او را به سه سال حبس محكوم نمود . پس از تحمل زندان به احمد آباد ، ملك شخصى خود تبعيد شد و سرانجام در روز 14 اسفندماه 1345 بدرود حيات گفت . ( زندگىنامه و شرح حال وزراى امور خارجه ، ص 221 - 230 ) . ( 8 ) . متن تلگراف دكتر مصدق به احمد شاه دربارهء رئيس الوزرايى سيد ضياء الدين طباطبايى به شرح ذيل بود : « دستخط جهان‌مطاع تلگرافى به وسيله تلگرافخانه مركزى زيارت شد . در مقام دولت‌خواهى آنچه مىداند به عرض خاك پاى مبارك مىرساند كه اين تلگراف اگر در فارس انتشار يابد باعث بسى اغتشاش و انقلاب خواهد شد و اصلاح آن مشكل خواهد بود . چاكر نخواست در دولت‌خواهى موجب اين انقلاب شود و تاكنون آن را مكتوم داشته ، هرگاه تلگراف مزبور برحسب امر ملوكانه و انتشارش لازم است امر جهان‌مطاع مبارك صادر شود كه تلگرافخانه انتشار دهد » ( خاطرات و تألمات مصدق ، ص 126 ) . ( 9 ) . خاطرات و تألمات مصدق ، ص 126 . ( 10 ) . اعلان رئيس كل گمركات كشور ، 6 / 12 / 1299 ، اسناد وزارت خارجه ، س 1339 ق ، ك 31 ، پ 41 ، ص 2 . ( 11 ) . يوسف ميرزا يانس در سال 1247 ش ، در همدان متولد شد و تحصيلات مقدماتى خود را در دبيرستان آمريكايى اصفهان گذراند وى در دورهء دوم مجلس شوراى ملى به عنوان نمايندهء ارامنه جنوب به وكالت برگزيده شد . ميرزا يانس بعد از كودتاى 1299 ش ، از جمله رجالى بود كه به زندان افتاد . ميرزا يانس در ادوار سوم ، چهارم ، هفتم ، هشتم و نهم نيز ، نماينده ارامنهء جنوب در مجلس شوراى ملى بود . وى در دورهء دهم نيز به نمايندگى ارامنه برگزيده شد اما روز قبل از افتتاح مجلس شوراى ملى در خرداد 1304 ش ، درگذشت . ( م ) . ( 12 ) . مراسله هيئت نمايندگان ارامنه تهران به رئيس الوزراء ، 6 / 12 / 1299 ، اسناد مؤسسه تاريخ معاصر ، شم 4277 - ن . ( 13 ) . محمود خان جم ( مدير الملك ) در سال 1264 ش ، به دنيا آمد . اجداد او كرمانى بودند ولى پدرش در تبريز اقامت گزيد و جم در تبريز به دنيا آمد . ابتدا او در تبريز كار خود را نزد دكتر كوپن ، داروساز فرانسوى و طبيب وليعهد آغاز كرد . پس از آنكه زبان فرانسه آموخت به تهران آمد و در سفارت فرانسه ، منشى و مترجم شد . در سال 1288 ش ، در اداره گمرك تهران نيز به كار ترجمه مشغول شد و در سال 1298 ش ، رئيس انبار غله دولتى شد . پيش از كودتاى 1299 ش ، از همكاران سيد ضياء الدين ، در كميته زرگنده ( آهن ) بود . در شهريور 1299 ش ، حسن پيرنيا او را خزانه‌دار كل كرد و سپس به مقام وزارت خارجه رسيد . در كابينه سيد ضياء نخست به وزارت خارجه و پس از يك ماه به وزارت ماليه منصوب شد . مناصب جم در عصر پهلوى به شرح ذيل بود . والى كرمان ، دو بار والى خراسان ؛ وزير داخله در شهريور 1312 ؛ نخست‌وزير از آذر 1314 تا آبان 1318 ؛ وزير دربار تا مهر 1320 ؛ سپس سفيركبير ايران در مصر و بار ديگر وزير دربار در 1326 و نيز مدتى سفير ايران در ايتاليا بود . در سال 1335 ش ، در دوره سوم و همچنين دوره چهارم مجلس سنا از طرف مردم كرمان به مجلس راه يافت و تا پايان عمر به اين سمت باقى بود . محمود جم در سال 1348 ش ، درگذشت . ( شرح زندگانى من ، ج 3 ، ص 225 ، شرح حال رجال ايران ، ج 5 ، ص 5 - 283 و Bullard to Halifax , 7 February 1940 , Fo 416 / 76 ) . ( 14 ) . اسناد كابينه كودتا ، ص 67 .